Krótka historia działalności Towarzystwa Przyjaciół Przemyśla i Regionu
Towarzystwo w swojej historii występowało pod dwiema nazwami: od 31 marca 1890 r. – Towarzystwo Upiększania Miasta , natomiast od 9 czerwca 1974 r., pod wpływem władz politycznych Towarzystwu nadano nazwę: Towarzystwo Przyjaciół Przemyśla i Regionu.
Zgodnie z $2 Statutu „celem Towarzystwa było upiększanie miasta Przemyśla a według możności i okolicy jego przez zakładanie parków, ogrodów i sadzenie drzew- wznoszenie posągów mężom dla miasta i kraju zasłużonym, tudzież posągów i rzeźb rodzajowych”. To dzięki członkom TUM zasadzonom1529 drzew, zbudwanom1220 alejek, ustawiono ławeczki, wokół Zamku i w ten sposób powstał przemyski Park, w którym ustawiono figurkę „Pastuszka i zbudowano „Ciurek”, a także zorganizowano „Zwierzyniec”, czyli małe ZOO. Po II wojnie światowej członkowie TUM odnowili 7 przemyskich pomników, a także kapliczkę Matki Boskiej w parku i opracowali dokumentacje inwentaryzacyjno o techniczną y zegarowej. TUM był także współorganizatorem obchodów 1000.leia Przemyśla, wspierało finansowo działalność wydawniczą TPN, a także dalsze prowadzenie badan archeologicznych PAN z Krakowa i dokumentację fotograficzną zachowanych murów obronnych miasta Przemyśla. TUM dwukrotnie ustawiało kiosk meteorologiczny w Rynku (ostatnio w 1962 r.), a także wspólnie z TPN z okazji 600. lecia UJ ufundowało tablicę pamiątkową z nazwiskami profesorów i rektorów UJ pochodzących z Przemyśla i jego okolic (Marcina Króla, Bernarda Wapowskiego, Stanisława Biela, Henryka Jordana, Rafaela Taubenschlaga), wmurowaną na ścianie frontowej Urzędu Miasta corocznie organizowało konkursy historyczne oraz akcje „Przemyśl-miasto kwiatów”.
7 czerwca 1974r. zorganizowano Zjazd TUM na którym zmieniono nazwę na Towarzystwo Przyjaciół Przemyśla i Regionu, statut organizacji oraz Zarząd, na czele którego stanął inż. arch. Bogusław Gembarowicz oraz powołano oddziały terenowe w: Warszawie, Krakowie, Wrocławiu, Lublinie oraz Gliwicach. W tym samym roku powołano Komitet budowy Pomnika Żołnierza Polskiego – mający symbolizować Przemyślan walczących o wolność Ojczyzny w latach 1939-1943”
W 1978 r. Towarzystwo wspólnie z Prezydentem Miasta Przemyśla przyznaje nagrodę dr hab. inż. arch. Józefowi Frazikowi, a w 1980 r. przekazuje Insygnia Prezydenckie z okazji 90. lecia Towarzystwa i po raz pierwszy nadaje tytuł Honorowego Członka Towarzystwa. Natomiast w 1981 r. Towarzystwo powołuje w ramach swoich struktur Klub Obrońców Przemyśla i rozpoczyna organizację cyklu odczytów historycznych. 9 września 1984 r. odbyła się uroczystość wręczenia członkom Klubu Obrońców Przemyśla odznaki „Miasto Przemyśl Swemu Obrońcy”. 5 maja 1986r. Zarząd Towarzystwa Przyjaciół Przemyśla i Regionu powołał Koło Opieki nad Fortami Twierdzy Przemyśl oraz Koło Opieki Społecznej nad Starymi Cmentarzami. W 1986r. opracowano geodezyjna mapę Cmentarza Głównego oraz przeprowadzono inwentaryzację pomników zasłużonych obywateli w ramach Akcji „Przemyśl 2000”, po raz pierwszy odrestaurowano Grobowiec Orląt Przemyskich oraz grobowiec Kazimierza Marii Osińskiego oraz skierowano do Rady Miasta Przemyśla wniosek o nadanie nazwy Monte Cassino – ulicy wiodącej do nowowybudowanego Szpitala Wojewódzkiego, a 7 lipca 1987r. powołano Klub Byłych Żołnierzy Garnizonu Przemyśl i ich rodzin. Od tegoż roku organizowane są Zjazdy obu Klubów w ramach których ufundowano Obelisk na forcie „Lipowica”, tablicę poświęcona pobytowi gen. Andersa w Przemyślu, ocalono zniszczony obelisk Legionistów, który wyremontowano i ustawiono na Cmentarzu Wojskowym w Przemyślu; 1991 r. przekazano Stowarzyszeniu Pamięci Orląt Przemyskich – ocalona dokumentacje techniczną Pomnika Orląt Przemyskich, a w 1993r. współorganizowano obchody 75. lecia powstania pułków Garnizonu Przemyśl. Ważna data dla Towarzystwa jest5 stycznia 2005 r., kiedy to zostaje zarejestrowane jako organizacja pożytku publicznego. Od 2006 -2012 roku Towarzystwo prowadzi Plebiscyt ”Przemyślanin Roku”, w marcu 2008 r. wnioskuje do Rady Miasta Przemyśla o nadanie tytułu Honorowego Obywatela Miasta Przemyśla Panu Kapitanowi Henrykowi Jaskule, a w 2007 r. wznawia działalność Komitetu Ochrony Staruch Cmentarzy i Miejsc Pamięci Narodowej oraz coroczne kwestowanie przez przemyskim cmentarzami i cmentarzami wybranych gmin Powiatu Przemyskiego.
W ramach zebranych środków, dotacji Podkarpackiego Konserwatora Zabytów oraz środków własnych towarzystw do 2026 r. zostaje poddanych konserwacji i napraw 86 nagrobków i grobowców. Wszystkie odremontowane przez TPPiR nagrobki i grobowce zostały przekazane pod opiekę dzieci i młodzieży przemyskich szkół oraz przemyskich stowarzyszeń w trakcie „żywych” lekcji historii i są od danego momentu przez nich pielęgnowane. W ramach sekcji wolontariusze TPPiR (młodzież przemyskich szkół ponadgimnazjalnych i wyższych) pod kierunkiem członków Zarządu TPPiR systematycznie dokonują przeglądu zabytkowej nekropolii, porządkując i zbierając dokumentację fotograficzną oraz wnioskując do władz miasta o wpis do rejestru zabytków ruchomych województwa podkarpackiego. W latach 2007 – 2026 odnowiono 132 nagrobków. Ponadto przy wsparciu osadzonych z Zakładu Karnego w Przemyślu i Medyce odczyszczono 56 nagrobków zmarłych bezpotomnie mieszkańców oraz obrońców Ziemi Przemyskiej.
Od 2013 r. corocznie TPPiR organizuje także zbiórkę zniczy ph. „Zapal znicz poległym oraz zasłużonych i zmarłym bezpotomnie obywatelom miasta Przemyśla”.
Od 2010 r. do 2015 r. przy Towarzystwie działa sekcja Przemyskie Centrum Wolontariatu prowadzące wolontariat w Specjalnym Ośrodku Szkolno-Wychowawczym oraz w Wojewódzkim Szpitalu w Przemyślu.
Ponadto od 21 III 2010 r. – 14 września 2021 r., towarzystwo organizowało ekologiczno-edukacyjną Akcję -Happening „Zamieniamy makulaturę, szkło, plastiki, elektrośmieci na witaminy dla młodzieży i dzieci” na przemyskim Rynku. W Akcji brało udział ok. 120 wolontariuszy, w tym 70-80 uczniów przemyskich szkół (I LO, II LO, CKZiU nr 1 i 2, ZSEiO, ZSHiG, SP nr 11 i 4). W zbiórce surowców wtórnych rywalizowała młodzież przemyskich szkół, która walczyła o 3 nagrody Prezydenta Miasta Przemyśla. Impreza wzbudzała duże zainteresowanie nie tylko dzieci i młodzieży, ale i osób dorosłych. Świadczy o tym fakt, że corocznie zbierano od 18 – 38 ton surowców wtórnych oraz ogromną ilość baterii, plastików za co Towarzystwo rozdawało 1,5 tomy jabłek oraz ok. 70-100 kg cukierków.
W latach 2011-2015 Towarzystwo realizuje projekty skierowane do młodzieży gimnazjalnej
i ponadgimnazjalnej wspólnie z Fundacja Schumanna i Fundacją Karpacka – Polska oraz Stowarzyszeniem Pro Karpatia. Za organizację Projektu plenerowego Projekt „Obóz dzienny dla wolontariuszy ph. Zabytki przemyskich nekropolii w obiektywie wolontariuszy” Generalny Konserwator Zabytków – Wiceminister Kultury i Dziedzictwa Narodowego nagrodziła TPPiR II nagrodą i kwotą 15 000 zł w Ogólnopolskim Konkursie „Zabytek poznany”. Nagroda została wręczona przedstawicielom Zarządu TPPiR na
25 Europejskich Dniach Dziedzictwa 16 listopada 2017 r. w Opolu.
Od 2013 r. do dziś realizuje Projekt „Radośnie świętujemy 11 listopada”, w ramach którego przygotowuje i rozdaje 2 tyś. biało czerwonych kotylionów, śpiewników Pieśni patriotycznych oraz organizuje wspólne śpiewanie z mieszkańcami miasta pod Pomnikiem Orląt Przemyskich.
W 2018 r. w ramach ogólnopolskich i miejskich obchodów 100-lecia Odzyskania Niepodległości Polski Towarzystwo realizowało i nadal kontynuuje Projekt „Za walkę o Niepodległość Ziemi Przemyskiej odznaczeni Gwiazdą Przemyśla”, dzięki któremu ufundowano Obelisk poświęcony ks .płk. kapelanowi Józefowi Panasiowi, powstała publikacja ewidencyjno-albumowa „Odznaczeni Gwiazda Przemyśla i przygotowana jest jej wersja poszerzona. Odwiedzono także sześć cmentarzy, w tym Warszawskie Powązki i uhonorowano nagrobki odznaczonych Gwiazda Przemyśla, a także ufundowano tablice informacyjna posw. Annie Maczek- z wdzięczności za wychowanie synów, żołnierzy WP, walczących o Polskę.
Od 2022 r. Towarzystwo wspólnie z Przemyską Biblioteka Publiczna i Państwową Akademią Nauk Stosowanych i Mirosławem Barem rozpoczęło cykl debat „ Szanse rozwojowe Przemyśla i regionu w nowej perspektywie geopolitycznej”.
W 2023 r. Towarzystwo zostało wyróżnione Roczną Nagrodą Prezydenta Miasta Przemyśla za wspieranie konserwacji istniejących zabytków architektonicznych i historycznych, nekropolii, miejsc pamięci narodowej oraz wybitnych osobowości naszego miasta.
W 2023.r. w ramach współpracy z Fundacją Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego oraz Prezydentem Miasta Przemyśla wykonano Tablice informacyjną o Starym Cmentarzu Żydowskim w Przemyślu, a w 2024 r. dokonano jej tłumaczenia na j. angielski i j. hebrajski, które zamieszczono pod polską wersją tejże tablicy.
W 2024 roku, na kolejny wniosek Towarzystwa roku Rada Miejska w Przemyślu uchwaliła pośmiertne nadanie tytułu Honorowego Obywatela Miasta Przemyśla – lekarzowi ginekologowi i onkologowi Janowi Hołówce. Tytuł Honorowego Obywatela Miasta Przemyśla Jana Hołówki odebrała Jego córka – Olga Hołówka.
Ponadto w 2024 r. za wspieranie konserwacji istniejących zabytków architektonicznych i historycznych, nekropolii, miejsc pamięci narodowej oraz działalność publicystyczną decyzją IPN Towarzystwo zostało odznaczone złotym Medalem „Reipublicae Memoriae Meritum” – którego odbiór nastąpił w Rzeszowskim Oddziale IPN.
W dniu 6 czerwca 2025r. o godz. 11. 00 w budynku Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej pod przewodnictwem Prezes Zarządu odbyła się inauguracja Jubileuszu 135. lecia Towarzystwa Przyjaciół Przemyśla i Regionu. W uroczystości uczestniczyło wielu zaproszonych gości. Inaugurację rozpoczął kwartet gitarowy z Państwowej Szkoły Muzycznej w Przemyślu, przygotowany przez prof. UR dr hab. Leszka Suszyckiego. Następnie Pani Prezes powitała wszystkich uczestników inauguracji, podkreślając, że w trakcie 135.letniej działalności – głównym zadaniem Towarzystwa było przede wszystkim kultywowanie tradycji, ochrona dziedzictwa narodowego oraz troska o budowanie bardzo dobrego wizerunku Przemyśla, na jaki nasze wyjątkowe miasto zasługuje. Działalność Towarzystwa realizowana poprzez tworzone sekcje, czyli: Komitet Ochrony Starych Cmentarzy i Miejsc Pamięci Narodowej, Przemyskie Centrum Wolontariatu oraz Sekcję Rekreacyjno- Krajoznawczą. Zaakcentowała rok 1974, kiedy zwołane Walne Zgromadzenie Członków, pod naciskiem władz politycznych zmieniło nazwę towarzystwa, uchwaliło nowy statut i powołało nowe władze. Następnie przedstawiła opracowaną prezentację multimedialną pt.: „Ślady działalności społecznej Towarzystwa Upiększania Miasta i TPPiR na terenie miasta Przemyśla i Powiatu Przemyskiego”, która w sposób skrótowy nakreśliła 135. letnią działalność towarzystwa.
W dalszej części uroczystości wystąpił kwartet akordeonowy Państwowej Szkoły Muzycznej II st. w Przemyślu , przygotowany przez Dyrektora PSPM mgr Dariusz Baszaka.
Po pięknym akordeonowym koncercie Starosta Przemyski Bożena Ryczan w sposób uroczysty wręczyła przyznane przez Radę Powiatu Przemyskiego honorowe odznaczenia „Zasłużony dla Powiatu Przemyskiego” członkom Towarzystwa Przyjaciół Przemyśla i Regionu: Małgorzacie Gazdowicz, Marii Gawlik, Zbigniewowi Gnus i Piotrowi Michalskiemu, którzy od wielu lat angażują się w pracę społeczną na rzecz Powiatu Przemyskiego i promowanie lokalnego dziedzictwa narodowego. W imieniu odznaczonych za to wyjątkowe odznaczenie honorowe podziękowała Pani Małgorzata Gazdowicz.
Z kolei Prezes Zarządu TPPiR wręczyła przyznane w dniu 7 marca 2025 r. tytuły oraz odznaki : Honorowy Członek Towarzystwa Przyjaciół Przemyśla i Regionu: Biskupowi Pomocniczemu Archidiecezji Przemyskiej ks. Stanisławowi Jamrozikowi, Ks. Prałatowi Stanisławowi Czenczkowi oraz wieloletniemu członkowi TPPiR- Marianowi Hnatyk.
Za współpracę, wspieranie działalności statutowej Towarzystwa Prezes Towarzystwa wręczyła podziękowania i przyznane Jubileuszowe Statuetki zaproszonym gościom, ponadto za wieloletnie, aktywne włączanie się w działalność statutową Towarzystwa, wspieranie Prezes TPPiR w realizowanych projektach Jubileuszowe Statuetki otrzymali członkowie Towarzystwa.
Uwagę wszystkich uczestników Jubileuszu, w trakcie degustacji Jubileuszowego Tortu zwracała wystawa archiwalna z Jubileuszu 120. lecia TPPiR z 2010 roku, przygotowana wówczas przez Prezes Bogusławę Pieczyńską. Po przerwie obiadowej o godz. 16.00 na deptaku Dolnej Stacji Przemyskiego Wyciągu nastąpiło otwarcie Jubileuszowej wystawy plenerowej zatytułowanej „Jubileusz 135.lecia Towarzystwa Przyjaciół Przemyśla i Regionu 1890- 1974-2025” , przygotowanej i zaprezentowanej przez Prezes Bogusławę Pieczyńska Członkowie Towarzystwa rozdali wszystkim zebranym osobom 500 sztuk Jubileuszowych oraz zaprosili na koncert Zespołu Pieśni i Tańca Przemyśl (pod kierunkiem Piotra Jop) oraz Regionalnego Zespołu Pieśni i Tańca „Markowianie”(pod kierunkiem Barbary Lew). Po godz. 18.00 rozpoczęła się Jubileuszowa Przemyska Potańcówka. Do tańca członkom Towarzystwa i wszystkim obecnym mieszkańcom miasta Przemyśla przygrywał zespół ILUZER Dzięki przygotowanej przez Prezes Towarzystwa prezentacji multimedialnej, organizowanej wystawie oraz opracowanej Jednodniówce wszyscy uczestnicy Jubileuszu zapoznali się z historią i działalnością społeczną członków Towarzystwa przez 135.lat. Zwrócili uwagę na ślady działalności społecznej Towarzystwa Upiększania Miasta i TPPiR na terenie miasta Przemyśla i Powiatu Przemyskiego.
W drugim dniu Jubileuszu 7 czerwca 2026r. (sobota) od godz. 10.00 – 17.50 – odbył się przejazd kursowy Przeworska Kolejka Wąskotorowa “POGÓRZANIN”- malowniczą trasą kolejki wąskotorowej z Przeworska Wąskiego do Dynowa (doliną rzeki Mleczki ) stanowiącą jeden z najpiękniejszym regionem województwa podkarpackiego. W takcie przerwy na trasie pociągu odbyło się „Spotkanie pokoleń” (integracyjne spotkanie przy muzyce, kiełbasce). W godzinach wieczornych nastąpił powrót z Dynowa do Przemyśla.
Kolejny, trzeci dzień Jubileuszu – 8 czerwca 2025 (niedziela) od godz. 10.00 rozpoczęła się Jubileuszowa Msza św. koncelebrowana w Archikatedrze z Pocztem Sztandarowym Towarzystwa z udziałem ok.150 osób, po której od godz. 11.30 – nastąpiło uroczyste złożenie kwiatów i zapalenie zniczy na nagrobkach zasłużonych dla miasta Przemyśla członków TPPiR oraz grobach odremontowanych dzięki staraniom TPPiR.
Na Cmentarzu Głównym w Przemyślu przekazano także odremontowany i uporządkowany przy wsparciu osadzonych z Zakładu Karnego w Przemyślu nagrobek ppłk. Franciszka Poboj Śleczkowskiego – oficera c. i k. armii, członka Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, obywatela miasta Przemyśla. Dowództwo Garnizonu Przemyśl przyjło ten nagrobek pod opiekę i zobowiązało się propagować zasługi ppłk 10. pułku piechoty armii austriackiej (c. i k.); od 1892 roku członka Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”; promotora zdrowia fizycznego, patriotyzmu, wspólnotowości oraz dbałości o polską kulturę narodową, a także zobowiązało się dbać o estetyczny wygląd zabytkowego nagrobka i porządkować nagrobek przed ważniejszymi świętami narodowymi.
Na zakończenie Jubileuszu – Jego uczestnicy poznali szczegółową historię miasta w trakcie objazdu Przemyska Kolejką pod kierunkiem przewodnika turystycznego Piotra Michalskiego.
Towarzystwo w chwili obecnej liczy – 236 członków. Może się pochwalić, że członkowie mieszkają nie tylko w Europie, ale i w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w Kanadzie i nawet w Australii.
Towarzystwo Przyjaciół Przemyśla i Regionu – ORGANIZACJĄ POŻYTKU PUBLICZNEGO (Konto bankowe: Pekao SA O/Przemyśl 52 1240 2568 1111 0010 9641 8142 Subkonto pomocnicze 10 1240 2568 1111 0010 9642 5300)
Status organizacji pożytku publicznego umożliwia Członkom i Sympatykom Towarzystwa Przyjaciół Przemyśla i Regionu wpłacanie darowizny w wysokości 1,5% należnego podatku na konto Towarzystwa.
Decyzja Sądu Rejonowego w Rzeszowie w tej sprawie wydana została w dniu 6 stycznia 2005 r.,stąd Towarzystwo Przyjaciół Przemyśla i Regionu uwidocznione jest w ogólnokrajowym rejestrze organizacji pożytku publicznego pod nr 0000067372.
Zarząd Towarzystwa Przyjaciół Przemyśla i Regionu serdecznie dziękuje wszystkim darczyńcom i deklaruje, że pozyskane w ten sposób fundusze zostaną rzetelnie wykorzystane na działalność statutową. Liczymy na dalszą pamięć i wsparcie 1,5 % odpisem w następnych latach.
W imieniu Zarządu Towarzystwa Prezes Bogusława Pieczyńska